Zespół Cushinga, czyli hiperadrenokortycyzm, jest jednym z najczęściej diagnozowanych zaburzeń endokrynologicznych u małych zwierząt, szczególnie u psów w średnim i starszym wieku. Istotą schorzenia jest przewlekłe nadmierne wydzielanie kortyzolu przez korę nadnerczy, co prowadzi do szeregu zmian ogólnoustrojowych o charakterze metabolicznym, dermatologicznym oraz narządowym.
W praktyce klinicznej wyróżnia się dwie główne postaci choroby: postać przysadkowo-zależną, wynikającą z nadmiernej produkcji ACTH przez przysadkę mózgową, oraz postać nadnerczową, spowodowaną obecnością guza jednego lub obu nadnerczy.
Rzadziej spotyka się postać jatrogenną, będącą konsekwencją długotrwałej terapii glikokortykosteroidami.
Objawy kliniczne
Objawy kliniczne choroby Cushinga rozwijają się stopniowo i często bywają początkowo niespecyficzne, co może utrudniać wczesne rozpoznanie. Do najbardziej charakterystycznych należą poliuria i polidypsja, polifagia, powiększenie obrysu jamy brzusznej (tzw. „brzuch wiszący”), zanik mięśni oraz zmiany skórne, takie jak symetryczne wyłysienia czy ścieńczenie skóry.
Obraz ultrasonograficzny
Ultrasonografia jamy brzusznej odgrywa kluczową rolę w diagnostyce różnicowej hiperadrenokortycyzmu, umożliwiając ocenę morfologii nadnerczy oraz identyfikację zmian towarzyszących w innych narządach. W badaniu USG nadnerczy szczególną uwagę zwraca się na ich wielkość, kształt, symetrię oraz echogeniczność.
W przypadku postaci przysadkowo-zależnej typowo obserwuje się obustronne, symetryczne powiększenie nadnerczy przy zachowaniu ich prawidłowego kształtu i echostruktury. Jednak badania wykazują, że wystąpienie asymetrycznego powiększenia gruczołów lub powiększenia jednego z biegunów pojedynczego nadnercza, nie wyklucza tej formy nadczynności kory nadnerczy.
vid.1 Postać przysadkowo-zależna – powiększenie nadnercza (gr. pow. 6 mm) przy zachowaniu jego prawidłowego kształtu i echostruktury u psa o wadze ok. 5 kg. Zmiany dotyczyły obu nadnerczy
vid.2 Postać przysadkowo-zależna – powiększenie nadnercza (gr. pow. 6,5 mm) przy zachowaniu jego prawidłowego kształtu i echostruktury u psa o wadze ok. 7 kg. Zmiany dotyczyły obu nadnerczy
Z kolei w postaci nadnerczowej charakterystyczne jest zazwyczaj jednostronne powiększenie nadnercza z obecnością guza, przy jednoczesnym pomniejszeniu lub zachowaniu prawidłowej wielkości drugiego gruczołu, którego grubość nie przekracza 5 mm. W części przypadków guzki występować mogą jednak w obu nadnerczach. Echogeniczność i struktura guzków może być różnorodna. Do najczęstszych guzów nadnerczy zalicza się gruczolaka, gruczolakoraka, guza chromochłonnego i guzy, będące przerzutami do nadnerczy.
Na podstawie badania USG nie da się jednoznacznie określić rodzaju guza, jednak wyniki badań wykazały, że zmiany rozrostowe o wielkości poniżej 20 mm wykazywały charakter łagodny, a guzowy powyżej 20 mm – charakter złośliwy.
Dodatkowo mineralizacje w obrębie powiększonego nadnercza u psa przemawiają za guzem kory nadnerczy, mniej powszechnie występują w przypadku guza chromochłonnego, jednak w przypadku postaci przysadkowo-zależnej również opisywano takie mineralizacje. Wszystkie guzy nadnerczy mogą wykazywać inwazję na okoliczne narządy oraz naczynia, m.in. tętnicę nerkową, żyłę nerkową, aortę i żyłę główną doogonową. Najpowszechniej stwierdzano jednak inwazję przy guzach chromochłonnych.
vid.3 Postać nadnerczowa – hiperechogenny guzek i powiększenie nadnercza prawego w biegunie doczaszkowym u psa o wadze ok. 10 kg (gr. bieguna pow. 8 mm)
vid.4 Nadnercze lewe pacjenta z vid. 4 – asymetria zmian (gr. nadnercza poniżej 5 mm)
vid.5 Postać nadnerczowa – powiększenie nadnercza lewego i hiperechogenny guzek w biegunie doczaszkowym u psa o wadze ok. 6 kg (gr. nadnercza pow. 6 mm)
vid.6 Postać nadnerczowa – hiperechogenny guzek i powiększenie nadnercza lewego w biegunie doczaszkowym u psa o wadze ok. 10 kg (gr. bieguna pow. 13 mm)
vid.7 Postać nadnerczowa – powiększenie i znaczna przebudowa nadnercza lewego u psa o wadze ok. 7 kg (gr. nadnercza ok. 40 mm), obraz sugeruje proces o charakterze agresywnym – w badaniu HP gruczolakorak
vid.8 Postać nadnerczowa – pacjent z vid. 8 – widoczne bogate unaczynienie zmiany, obraz sugeruje proces o charakterze agresywnym
vid.9 Nadnercze prawe pacjenta z vid. 8 i 9 – asymetria zmian (gr. nadnercza poniżej 5 mm)
vid.10 Postać nadnerczowa – powiększenie i znaczna przebudowa nadnercza lewego u psa o wadze ok. 15 kg (gr. nadnercza ok. 55 mm), widoczny naciek w świetle żyły głównej doogonowej (czerwona strzałka), obraz sugeruje proces o charakterze agresywnym
vid.11 Postać nadnerczowa – pacjent z vid. 11 – naciek w świetle żyły głównej doogonowej (czerwona strzałka), obraz sugeruje proces o charakterze agresywnym – w badaniu HP guz chromochłonny
Istotnym elementem badania ultrasonograficznego jest również ocena wątroby, która u pacjentów z chorobą Cushinga często ulega powiększeniu (hepatomegalia) oraz wykazuje zwiększoną echogeniczność. Pęcherzyk żółciowy może być powiększony, a jego zawartość zagęszczona.
U niektórych pacjentów obserwuje się również charakterystyczny obraz śledziony, określany jako cętkowany lub paskowy, wynikający z obecności licznych, drobnych hiperechogennych, punktowych ognisk lub pasm, które nie powodują powstawania cienia akustycznego. Obraz ten uznawany jest za nieswoisty, jednak w praktyce klinicznej często bywa kojarzony z zaburzeniami metabolicznymi i endokrynologicznymi. Najczęściej obserwuje się go u pacjentów z chorobą Cushinga, cukrzycą oraz u zwierząt poddawanych długotrwałej terapii glikokortykosteroidami.
Pomimo dużej wartości diagnostycznej, badanie ultrasonograficzne nie stanowi samodzielnego narzędzia do rozpoznania choroby Cushinga i powinno być interpretowane w połączeniu z wynikami badań krwi, takich jak test stymulacji ACTH czy test hamowania deksametazonem. Niemniej jednak USG pozostaje nieocenionym elementem diagnostyki obrazowej, pozwalającym nie tylko na różnicowanie postaci choroby, ale również na monitorowanie postępów leczenia oraz ocenę ewentualnych powikłań.