Kamica układu moczowego stanowi częstą jednostkę chorobową u psów, kotów oraz innych gatunków małych zwierząt. Jej przebieg może obejmować zarówno obecność drobnego osadu mineralnego w świetle pęcherza, jak i powstawanie dużych złogów prowadzących do niedrożności cewki moczowej lub moczowodów. Ultrasonografia, obok badania ogólnego moczu i radiografii, jest jednym z podstawowych narzędzi diagnostycznych stosowanych w ocenie zwierząt z podejrzeniem kamicy. Zaletą tego badania jest nieinwazyjny charakter, wysoka dostępność, powtarzalność oraz możliwość dokładnej oceny zarówno układu zbiorczego nerek, jak i zawartości pęcherza moczowego.
Kamica pęcherza i cewki moczowej
Kamienie w pęcherzu moczowym różnią się wielkością, kształtem i wielkością cienia akustycznego, jaki pojawia się za kamieniem. Najczęściej przedstawiają się jako okrągłe struktury o zakrzywionej, hiperechogennej powierzchni i wyraźnie zaznaczonym cieniu akustycznym (vid.1, vid.2, vid.3, vid.4, vid.5). W przypadku drobnego osadu, określanego często jako „piasek”, obraz jest czasem mniej jednoznaczny, a badanie ultrasonograficzne ujawnia liniowe echa na dnie pęcherza moczowego, które często generują wyraźny cień akustyczny (vid.6).
vid.1 Kamienie w świetle pęcherza moczowego
vid.2 Kamienie w świetle pęcherza moczowego
vid.3 Kamienie w świetle pęcherza moczowego
vid.4 Kamienie w świetle pęcherza moczowego
vid.5 Drobne kamienie w świetle pęcherza moczowego
vid.6 Osad mineralny na dnie pęcherza moczowego
Poza identyfikacją złogów możliwe jest określenie wtórnych zmian zapalnych ściany pęcherza moczowego oraz ilości zalegającego osadu. Dokładna ocena wielkości i ruchomości złogów ma istotne znaczenie przy wyborze metody leczenia, w tym decyzji o leczeniu dietetycznym, farmakologicznym lub chirurgicznym.
Szczególne znaczenie ma ocena ultrasonograficzna w przypadku podejrzenia obecności kamieni lub osadu w cewce moczowej, które mogą prowadzić do ostrej i całkowitej niedrożności dróg moczowych. U samców psów i kotów długi, wąski przebieg cewki oraz obecność zwężeń anatomicznych sprzyjają zatrzymywaniu się materiału mineralnego właśnie w tym odcinku. Obrazowanie cewki moczowej jest technicznie trudniejsze niż badanie pęcherza czy nerek, jednak w wielu przypadkach możliwe jest bezpośrednie uwidocznienie złogów (vid.7).
vid.7 Osad mineralny w świetle cewki moczowej i na dnie pęcherza moczowego
Kamica nerkowa
Kamica nerkowa, choć rzadziej rozpoznawana niż kamica pęcherzowa, stanowi istotny element diagnostyki chorób górnych dróg moczowych.
W obrazie ultrasonograficznym złogi miedniczkowe najczęściej manifestują się jako wyraźne, hiperechogeniczne struktury umiejscowione w świetle miedniczki, zwykle generujące charakterystyczny, jednoznaczny cień akustyczny (vid.8, vid.9, vid.10). W przypadkach, w których złóg jest niewielki lub skład mineralny powoduje słabe odbijanie ultradźwięków, obraz może być mniej jednoznaczny.
Dodatkowym, obserwowanym objawem towarzyszącym kamicy nerkowej może być poszerzenie układu zbiorczego (vid.11). Ultrasonografia pozwala na ocenę stopnia tego poszerzenia, co ma duże znaczenie kliniczne. Długotrwała obturacja może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia funkcji nerek, dlatego ocena ultrasonograficzna stopnia poszerzenia układu zbiorczego nerek ma bezpośrednie przełożenie na rokowanie.
vid.8 Znaczna ilość złogów mineralnych w świetle miedniczki nerkowej
vid.9 Pojedynczy złóg mineralny w świetle miedniczki nerkowej
vid.10 Niewielka ilość mineralizacji w układzie zbiorczym nerki
vid.11 Wodonercze spowodowane złogami mineralnymi w miedniczce nerkowej i moczowodzie
Kamica moczowodów
Kamica moczowodów stanowi jedno z większych wyzwań diagnostycznych w ultrasonografii małych zwierząt. Ze względu na wąskie światło moczowodów oraz ich anatomiczne położenie złogi w tym odcinku są trudniejsze do bezpośredniej wizualizacji niż kamienie pęcherzowe czy miedniczkowe. Mimo to ultrasonografia pozostaje kluczowym badaniem pozwalającym ocenić obecność kamicy moczowodowej, przede wszystkim poprzez identyfikację zmian pośrednich związanych z upośledzeniem odpływu moczu.
U zdrowych psów i kotów moczowody nie są zwykle widoczne w badaniu ultrasonograficznym. Ich uwidocznienie świadczy najczęściej o patologicznym poszerzeniu spowodowanym przeszkodą w odpływie moczu. W przypadku kamicy moczowodowej dochodzi do proksymalnego rozszerzenia światła moczowodu. Obraz ten często współistnieje z poszerzeniem miedniczki nerkowej, a przy dłużej trwającej obturacji również z poszerzeniem zachyłków miedniczek nerkowych (vid.12, vid.13). Dodatkową wskazówką przemawiającą za obecnością kamicy moczowodowej jest widoczna u niektórych pacjentów podniesiona echogeniczność tkanki okołomoczowodowej, która może wskazywać na lokalny stan zapalny wywołany uciskiem złogu.
Ostre, całkowite zamknięcie światła moczowodu prowadzi do szybkiego narastania poszerzenia miedniczki, podczas gdy częściowa obturacja może powodować jedynie umiarkowane zmiany, które wymagają szczególnie wnikliwej oceny.
vid.12 Znaczna ilość złogów mineralnych w świetle moczowodu
vid.13 Wodonercze spowodowane niedrożnością moczowodu
Należy podkreślić, że ultrasonografia nie pozwala na określenie składu mineralnego złogów. Informacje o ich charakterze – struwitowym, szczawianowym, moczanowym lub cystynowym – można uzyskać dopiero po analizie chemicznej usuniętych kamieni lub w oparciu o połączenie wyników badań laboratoryjnych.
Artefakty ułatwiające diagnostykę mineralizacji w układzie moczowym
Cień akustyczny jest jednym z najbardziej charakterystycznych artefaktów ultrasonograficznych i pełni kluczową rolę w identyfikacji struktur o dużej gęstości akustycznej, takich jak złogi mineralne, zwapnienia czy ciała obce. Zjawisko to powstaje w wyniku silnego odbicia lub całkowitego pochłaniania fal ultradźwiękowych przez powierzchnię badanej struktury, co uniemożliwia przenikanie energii ultradźwięków w głąb tkanek znajdujących się za nią. W efekcie poniżej obiektu pojawia się wyraźna, bezechowa lub istotnie osłabiona strefa, określana jako cień akustyczny (ryc.1).
ryc.1 Artefakt cienia akustycznego powstający za złogiem mineralnym
Artefakt migotania (ang. twinkling artifact) jest jednym z bardziej charakterystycznych zjawisk obserwowanych w badaniu dopplerowskim, które może znacząco wspomagać diagnostykę złogów mineralnych w drogach moczowych. Zjawisko to objawia się obecnością wielobarwnych, szybko zmieniających się sygnałów dopplerowskich pojawiających się bezpośrednio na powierzchni silnie odbijających struktur, takich jak kamienie, kryształy lub inne zwapnienia (vid.14).
Vid.14 Artefakt migotania powstający na powierzchni mineralizacji w pęcherzu moczowym