Trzustka jest narządem o kluczowym znaczeniu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu psa i kota. Łączy funkcję zewnątrzwydzielniczą, odpowiadając za produkcję enzymów trawiennych, z funkcją wewnątrzwydzielniczą, polegającą na wydzielaniu hormonów regulujących gospodarkę glukozową, przede wszystkim insuliny i glukagonu.
Z uwagi na swoje położenie anatomiczne oraz stosunkowo niewielkie rozmiary, trzustka przez wiele lat pozostawała narządem trudnym do oceny. Obecnie ultrasonografia jamy brzusznej stanowi podstawowe, nieinwazyjne badanie obrazowe umożliwiające ocenę jej wielkości, struktury oraz zmian patologicznych.
Jednym z częściej stwierdzanych nieprawidłowości podczas badania USG jest obrzęk trzustki. Nie jest on samodzielną jednostką chorobową, lecz objawem świadczącym o toczącym się procesie patologicznym.
Do rozwoju obrzęku dochodzi w wyniku zaburzenia równowagi pomiędzy filtracją a odpływem płynu z przestrzeni śródmiąższowej. Mechanizm ten może być następstwem zwiększonej przepuszczalności naczyń krwionośnych, utrudnionego odpływu żylnego lub limfatycznego, wzrostu ciśnienia hydrostatycznego bądź zmian osmotycznych. W efekcie dochodzi do gromadzenia się płynu w obrębie miąższu trzustki, co prowadzi do zwiększenia jej objętości oraz zmiany echostruktury.
Obraz ultrasonograficzny
Ultrasonograficzny obraz obrzęku trzustki jest niezwykle charakterystyczny i dostarcza lekarzowi informacji o stopniu zaawansowania procesu chorobowego.
Przede wszystkim narząd ulega wyraźnemu powiększeniu, a jego dotychczas gładkie kontury stają się nieregularne, zatarte i czasem trudne do jednoznacznego wyznaczenia. Kluczową cechą obrzęku tkanki jest zmiana jej echogeniczności – miąższ trzustki staje się hipoechogeniczny względem otaczających tkanek. Wynika to bezpośrednio z nagromadzenia płynu w przestrzeni śródmiąższowej narządu. Co więcej, w przebiegu obrzęku trzustki obserwuje się obecność wolnego, bezechowego płynu w bliskim sąsiedztwie narządu oraz pomiędzy płacikami trzustki (vid.1, vid.2, vid.3, ryc.1). Zmianom w samym narządzie często towarzyszy gwałtowna reakcja okolicznych tkanek – otaczający trzustkę tłuszcz staje się silnie hiperechogeniczny.
vid.1 Obrzęk trzustki u 7 letniego psa z ostrym zapaleniem trzustki
vid.2 Obrzęk trzustki u 5 letniego psa z hipoalbuminemią
vid.3 Obrzęk trzustki u 5 letniego psa z hipoalbuminemią
ryc.1 Skan przedstawiający obrzęk trzustki – widoczny wolny, aechogenny płyn pomiędzy płacikami narządu
Objawy kliniczne
Objawy kliniczne związane z obecnością obrzęku trzustki są nieswoiste i wynikają przede wszystkim z choroby podstawowej. U części pacjentów mogą występować brak apetytu, osowiałość, wymioty, bolesność jamy brzusznej lub biegunka, związane zazwyczaj z ostrym zapaleniem trzustki, jednak u innych zwierząt, zwłaszcza we wczesnym stadium procesu chorobowego lub przy zmianach o niewielkim nasileniu, objawy mogą być bardzo dyskretne albo całkowicie nieobecne. Zdarza się również, że obrzęk trzustki zostaje wykryty przypadkowo podczas badania ultrasonograficznego wykonywanego z innego wskazania diagnostycznego.
Przyczyny
Choć ostre zapalenie trzustki jest pierwszym podejrzeniem przy cechach obrzęku trzustki, identyczny obraz kliniczny i ultrasonograficzny mogą wywołać inne procesy patologiczne, które wymagają zupełnie innego podejścia terapeutycznego, mi.in:
– Ostre zapalenie trzustki
– Zaburzenia krążenia i zastój żylny: Trzustka jest niezwykle wrażliwa na zmiany hemodynamiczne. W przypadku ogólnego zastoju krwi (np. przy prawokorowej niewydolności serca, nadciśnieniu wrotnym) dochodzi do biernego przekrwienia narządu i wtórnego obrzęku.
– Ciężka hipoalbuminemia: Gdy w organizmie zwierzęcia drastycznie spada poziom albumin (np. z powodu chorób nerek, enteropatii białkogubnej, czy choroby wątroby), spada tzw. ciśnienie onkotyczne krwi. Trzustka obrzęka wówczas jako jedna z pierwszych.
– Niedrożność przewodów wyprowadzających (kamica lub uciski): Mechaniczne zablokowanie przewodu trzustkowego lub ucisk przez sąsiadujący guz dwunastnicy wywołuje potężny wsteczny obrzęk zastoinowy. W USG kluczowe jest wtedy uważne prześledzenie drogi przewodu trzustkowego i poszukiwanie jego poszerzenia.
– Urazy mechaniczne jamy brzusznej: Wypadki komunikacyjne, upadki z wysokości (szczególnie u kotów) czy silne kopnięcie mogą doprowadzić do tępego urazu trzustki. Powstaje wówczas obrzęk pourazowy trzustki.
– Procesy nowotworowe
Stwierdzenie obrzęku trzustki w badaniu USG stanowi istotną informację diagnostyczną, jednak zawsze powinno być traktowane jako element szerszego obrazu klinicznego. Dopiero połączenie wyników badania ultrasonograficznego z wywiadem, badaniem klinicznym oraz wynikami badań dodatkowych pozwala na ustalenie przyczyny zmian i wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego. Z tego względu ultrasonografia pozostaje jednym z najważniejszych narzędzi diagnostycznych w ocenie chorób trzustki u psów i kotów, umożliwiając nie tylko wykrycie nieprawidłowości, ale również monitorowanie ich przebiegu i odpowiedzi na leczenie.